Rakowiec

ETABLISSEMENT BURGERSALE

Autor: Halina Czarniecka-Kołodziej

Etablissement Buergersaele było największym założeniem rozrywkowym tego typu na terenie wschodnich Niemiec. Marzanna Jagiełło-Kołaczyk wśród 80 etablissement powstałych na terenie Wrocławia, wyróżnia mające charakter „ogrodu ludowego” – Volksbelustigungsgaerten. Obiektów tego typu powstało we Wrocławiu sześć. Jeden z nich, Buergersaele, zaprojektowany został jako długi parterowy pawilon, z przebiegającymi na całej powierzchni elewacji pilastrami, które rozdzielały wysokie, półkoliście zamknięte okna. W części środkowej dwukondygnacyjny, w części głównej mieścił obszerny hol z zapleczem, a na półpiętrze mieszkanie właściciela z częścią administracyjną.

Usytuowany przy obecnej ulicy Rakowieckiej w pobliżu Oławy, zajmował powierzchnię ponad 5 ha. Obiekt mógł pomieścić ponad 10 tys. ludzi, w tym 6 tys. pod dachem. Zachowane ryciny Hermana Markgrafa pozwalają odtworzyć wygląd wnętrza. Główną część zespołu stanowił kompleks dwóch sal – większej sali balowej liczącej ponad 2000 metrów kwadratowych i mniejszej mającej 800 metrów kwadratowych, służącej przedstawieniom teatralnym. Zespół sal tworzył literę L. Sala koncertowa podzielona została rzędami kolumn na trzy części. W półokrągłej absydzie usytuowanej w wyższej partii budowli usytuowano scenę przesłoniętą ozdobną kurtyną.

Główną ozdobę wnętrza stanowiły duże lustra wypełniające powierzchnie ścian między oknami oraz kinkietowe lampy. Sala balowa otrzymała oszczędny, neorenesansowy wystrój. Galeria podzielona na dwie części, zawieszona niczym most, przeznaczona była dla orkiestry. Po stronie wschodniej namalowano panoramę starego Wiednia nawiązującą do jednego z pierwowzorów etablissement. Do krótszego boku sali koncertowej przylegał szklany pawilon, na którego środku obracał się słynny, tak zwany amerykański, parkiet dla tańczących. Jego osią była ogromna figura Chińczyka [6]. Za szklanym pawilonem znajdował się połączony przejściem Sternsaal (sala gwiaździsta) o powierzchni 813 metrów kwadratowych, mieszczący hipodrom. Drewnianą konstrukcję tej sali wykonano na planie dwunastokąta.

Buergersaele wykorzystywano do organizowania różnych uroczystości. Organizowano przedstawienia zarówno wrocławskich zespołów teatralnych (np: „Concordia”, „Residenz-Theater”) jak i przyjezdnych. Komercyjny charakter przedsięwzięcia nadawał proponowanym ofertom charakter masowo-plebejski. Z drugiej zaś strony, poprzez swoją ofertę koncertowo-teatralną, spełniał ogromną rolę kulturotwórczą i stanowił jeden z elementów budowania społecznej emancypacji. Tańce, przedstawienia, koncerty, przedstawienia teatralne organizowano zarówno w pomieszczeniach, jak i w muzycznej części ogrodu. Oferowano wiele rozrywek związanych z umieszczonymi w ogrodzie urządzeniami. Ogrody Buergersaele posiadały trzy rodzaje kręgielni, dwa teatry marionetkowe, karuzele, huśtawki, zjeżdżalnię, hipodrom, oraz tor wyścigowy dla welocypedystów. Rozległość terenu pozwalała na wykorzystanie elementu wodnego. Na Oławie wybudowano port, w którym cumowało 25 jednostek pływających. Ślady tych konstrukcji możemy dostrzec jeszcze dzisiaj. Znaczącym elementem programu etablissement były istotne w kulturze niemieckiej słynące z dobrej kuchni restauracje. Takie też walory posiadała gastronomia Buergersaele, o czym przekonywały rozliczne reklamy publikowane w lokalnej prasie oraz w sprzedawanych na miejscu własnych kartkach pocztowych.

W 1920 roku Buergersaele zostało sprzedane i przemianowane na “LUNA PARK”. Odpowiadając na zmieniające się gusta epoki, zaopatrzono ogród w różnego rodzaju kolejki. Etablissement Buergersaele funkcjonował do 1945 roku. W czasie wojny pełnił funkcje obozu jenieckiego. W chwili obecnej znajduje się tam siedziba CEFARM'u [10].

1. 2. 3.
Widoki wnętrz pomieszczeń wchodzących w skład założenia, pocztówka kolorowa z 1905r. Na górze wnętrze sali koncertowo-teatralnej, okazjonalnie balowej i sala balowa z wiszącą galerią dla zespołu muzycznego, Na dole ”Winter Prater”-obrotowy podest zaopatrzony w stateczki oraz “Stern-Saal”-wnętrze hippodromuWidoki wnętrz pomieszczeń wchodzących w skład założenia, pocztówka kolorowa;Widok wnętrza sali koncertowo-teatralnej,  stan z 1889 wg H. Markgrafa;
4. 5. 6.
Widok wnętrza sali tanecznej  w “Buergrsaele”, stan z 1889 wg. H.Markgrafa[5] Widok elewacji frontowej budynku głównego etablissement “Luna-Park” dawnego “Buergersaele”, fotografia z 1924;Buergersaele”, obrotowy parkiet dla tańczących nazywany ”Chińczykiem” zainstalowany w szklanym pawilonie na początku XX wieku;
7. 8. 9.
Etablissement “Buergersaele”, powódź w 1903 roku: 
Ogrody etablissement “Buergersaele", zjeżdżalnia z wagonikami;Etablissement “Buergersaele”, projekt zjeżdżalni z wagonikami zwanej “Acht Bahn, 1920;
10. 11. 12.
[10] Etablissement “Buergersaele”, stan obecny; Etablissement “Buergersaele”, widok wnętrza
;[12] Etablissement “Buergersaele”, stan obecny.;

Opisy do ilustracji:

[1] Widoki wnętrz pomieszczeń wchodzących w skład założenia, pocztówka kolorowa z 1905r. Na górze
wnętrze sali koncertowo-teatralnej, okazjonalnie balowej i sala balowa z wiszącą galerią dla zespołu
muzycznego, Na dole ”Winter Prater”-obrotowy podest zaopatrzony w stateczki oraz “Stern-Saal”
-wnętrze hippodromu;
[2] Widoki wnętrz pomieszczeń wchodzących w skład założenia, pocztówka kolorowa;
[3] Widok wnętrza sali koncertowo-teatralnej, stan z 1889 wg H. Markgrafa;
[4] Widok wnętrza sali tanecznej w “Buergrsaele”, stan z 1889 wg. H.Markgrafa;
[5] Widok elewacji frontowej budynku głównego etablissement “Luna-Park” dawnego “Buergersaele”,
fotografia z 1924;
[6] Buergersaele”, obrotowy parkiet dla tańczących nazywany ”Chińczykiem” zainstalowany w szklanym
pawilonie na początku XX wieku;
[7] Etablissement “Buergersaele”, powódź w 1903 roku;
[8] Ogrody etablissement “Buergersaele”, zjeżdżalnia z wagonikami;
[9] Etablissement “Buergersaele”, projekt zjeżdżalni z wagonikami zwanej “Acht Bahn, 1920;
[10] Etablissement “Buergersaele”, stan obecny;
[11] Etablissement “Buergersaele”, widok wnętrza;
[12] Etablissement “Buergersaele”, stan obecny.

Literatura:

[1] Jagiełło-Kołaczyk Marzanna: Wrocławskie etablissement typu ludowego. [W] Architektura Wrocławia. T.4.
Gmach. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1998;
[2] Jagiełło-Kołaczyk Marzanna. Wrocławskie etablissements: historia i architektura. Oficyna Wydawnicza
Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2003;
[3] Encyklopedia Wrocławia. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2000;
[4] Mieszczaństwo wrocławskie, pod red. Haliny Okólskiej, Muzeum Miejskie Wrocławia, Wrocław 2003;
[5] Herman Markgraf: Die Strassen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihre Namen.
burgersalen.txt · ostatnio zmienione: 2011/07/20 16:28 (edycja zewnętrzna)