Rakowiec

ETABLISSEMENT


Autor: Halina Czarniecka-Kołodziej

Podobnie jak w całej Europie Zachodniej, od końca XVIII wieku na terenie przedmieść i terenów podmiejskich Wrocławia powstawały dochodowe prywatne przedsiębiorstwa rekreacyjne. Wzniesiono ponad osiemdziesiąt zespołów. Budowano je głównie z inicjatywy browarników i restauratorów. Nazywane początkowo Lustgaerten (Ogrody Uciech), Oeffentlichegaerten (Ogrody Publiczne) lub Volksbelustigungsgaerten (Ludowe Ogrody Zabaw). W latach 30-tych XIX wieku nazywane z francuska etablissement. Nadanie statusu etablissement związane było z dwoma koniecznymi elementami: częścią gastronomiczną i ogrodami (od parohektarowych ogrodów krajobrazowych do ogródków usytuowanych w zwartej zabudowie).

W zależności od charakteru etablissement posiadały dodatkowe elementy: sale koncertowe, sale taneczne, sale wielofunkcyjne, kinowe i bilardowe, teatr lub sceny letnie, kręgielnie, hipodromy, atelier fotograficzne itp.

Ważną częścią etablissement były doskonale zaprojektowane ogrody (często przez wybitnych architektów), ozdabiane przez kolumnady, pergole, altany, cieplarnie, fontanny, muszle koncertowe (w dużych założeniach usytuowane centralnie ku wygodzie słuchających i spacerujących biesiadników, w przypadku małych założeń umiejscowione przy jednej ze ścian ogrodu), karuzele, huśtawki, zjeżdżalnie, strzelnice, przystanie z gondolami, teatrzyki dla sztukmistrzów i akrobatów. Wzorem wiedeńskiego Prateru wykorzystywane były do organizacji wystaw, festynów, iluminacji z fajerwerkami.

Powstanie tak dużej ilości etablissement było spowodowane m.in.: brakiem zieleni, złym stanem sanitarnym, rosnącą świadomością o szerzących się z tego powodu epidemiiach w obrębie miasta-twierdzy Wrocławia, dławionego do 1807 pierścieniem fortyfikacji. Ważnym czynnikiem ich powstawania było charakterystyczne dla doby romantyzmu zainteresowanie przyrodą, moda na spacery oraz coraz większa ilość wolneg czasu. Celem wędrówek były: Morgenau (Rakowiec), Zeidlitz (Siedlec), Pirscham (Bierdzany), Scheitnig (Szczytniki), Grueneiche (Dąbie), Neuhaus (Nowy Dom), Osswitz (Osobowice), Poepelwitz (Popowice), Cosel (Kozanów), Burg (Borek).

Miejscem odpoczynku wędrowców były istniejące karczmy, kawiarnie, ogródki biesiadne czy też przystanie w przypadku wycieczek statkiem.

Niezwykle interesująca wydaje się droga ewolucji roli karczem. Cech piwowarów był najstarszym spośród wrocławskich cechów. Pierwsza wzmianka o istnieniu karczmy, która usytuowana była „przy końcu przeprawy przez Odrę”, pojawiła się w 1149 roku. Prawo składu zezwalało na sprzedaż piwa produkowanego wyłącznie w obrębie miasta. Jedynym wyjątkiem była Piwnica Świdnicka. Najbardziej intensywny okres rozwoju karczmarstwa przypada na stulecia XV i XVII. W XVIII wieku w obrębie murów miejskich było około 200 karczem. Wiek XIX to okres produkcji piwa na masową skalę. Powstały wówczas przemysłowe browary (Friebe, Haase, Kissling). Piwiarnie mieściły się w ciemnych sklepionych wnętrzach, wyposażone były w proste drewniane meble. Wystrój wnętrz był również drewniany, sklepienia pokrywano malowidłami. Tradycyjne winiarnie zaistniały na szerszą skalę w XV wieku. Pierwszą otwarto na rogu Rynku i Oławskiej. Wnętrza były wyposażone ascetycznie i surowo, stoły ozdabiano białymi obrusami.

Po wojnie z Turcją w 1683 roku rozpowszechnił się w Europie zwyczaj picia kawy. W latach 90 tych XVII wieku G. Hellman otworzył pierwszą kawiarnię we Wrocławiu. Popularność kawiarni szybko rosła, stawały się miejscem codziennych spotkań towarzyskich. Zachowana została rycina Endlera przedstawiająca kawiarnię na Rakowcu [7]. Rycina przedstawia budynek z końca XVIII wieku w konstrukcji ryglowej, kryty wysokim dachem. Upowrzechniły się dwa typy kawiarni. Pierwsze to usytuowane przy hotelach przestronne wnętrza o dużych oknach, wyposażone w lekkie meble. Drugie to małe, zaciszne lokale, w których klimat uzyskiwano poprzez ciężkie masywne meble i półmrok. Dalszym etapem było powstawanie cukierni o wyszukanych wnętrzach.

Stosunkowo najpóźniej pojawiły się restauracje, drogie i eleganckie (np. wzdłuż Promenady) jak i skromniejsze na obrzeżach miasta, służące uboższym i przyjezdnym. Przed wybuchem I wojny światowej było ich około 1500, a w latach trzydziestych XX wieku blisko 2000. Część z nich otwierano w hotelach, inne bywały połączone z kawiarniami lub winiarniami. W lokalach zatrudniano małe orkiestry lub zespoły muzyczne. Obok restauracji tworzono piwiarnie, winiarnie, cukiernie, likiernie. Restauracje leżące na obrzeżach miast wśród zieleni dały początek etablissement. Z upływem lat etablissement zmieniały się, część z nich rozebrano, część przekształcono w kina, kilkanaście zostało zburzonych podczas wojny, większość rozebrano po wojnie.

1. 2. 3.
Konzerhaus “Wappenhof”- widok wnętrza ul Okólna 1( Am Weidendam14/16)Wyburzanie fortyfikacji miejskich w okolicach Bramy Oławskiej. Grafika F.G.Endlera;Lust Schiff-statek rozrywkowy Karola Filipa, palatyna reńskiego,  pływający w okolicach Popowic. Gośćmi palatyna bywały osoby wysoko urodzone. Podróżom  towarzyszyły koncerty, iluminacje itp.;
4. 5. 6.
Od początków XIX w.  pływały po  Odrze  statki spacerowe , dzięki którym można było odbywać wycieczki od Opatowic do Kozanowa;Etablissement “Weidenhof” Am Weidendam, nie zachowany;Etablissement “Friebeberg”. Keiser Wilhelmstrasse 121/125;
7.
Zabawy w ogrodach karczem i kawiarń. Obserwowano walki kogutów, strzelano do ptaków , grywano w karty.Grafika F.G.Endlera, 19800 r.;

Opisy do ilustracji:

[1] Konzerhaus “Wappenhof”- widok wnętrza ul Okólna 1( Am Weidendam14/16);
[2] Wyburzanie fortyfikacji miejskich w okolicach Bramy Oławskiej. Grafika F.G.Endlera;
[3] Lust Schiff-statek rozrywkowy Karola Filipa, palatyna reńskiego, pływający w okolicach Popowic. Gośćmi
palatyna bywały osoby wysoko urodzone. Podróżom towarzyszyły koncerty, iluminacje itp.;
[4] Od początków XIX w. pływały po Odrze statki spacerowe , dzięki którym można było odbywać wycieczki od
Opatowic do Kozanowa;
[5] Etablissement “Weidenhof” Am Weidendam, nie zachowany;
[6] Etablissement “Friebeberg”. Keiser Wilhelmstrasse 121/125;
[7] Zabawy w ogrodach karczem i kawiarń. Obserwowano walki kogutów, strzelano do ptaków , grywano w karty.
Grafika F.G.Endlera, 19800 r.;
[8] Kawiarnia „Marienau” na Rakowcu wg. G.F.Endlera, 1800 r. (wybudowana w konstrukcji szachulcowej) wg.
H.Górskiej.

Literatura:

[1] Encyklopedia Wrocławia. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001;
[2] Architektura Wrocławia.T.4. Gmachy. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1998;
[3] Mieszczaństwo Wrocławskie, pod red. Haliny Okólskiej. Muzeum Miejskie we Wrocławiu, Wrocław 2003;
[4] Smolak Marzena Gdzie bawili się Wrocławianie w pierwszej połowie XX wieku. Kawiarnie, restauracje,
piwiarnie na dawnych widokówkach ze zbiorów Emila Pardy. Muzeum Miejskie Wrocławia, Wrocław 2003;
[5] Schlesische Postkarte ze zbiorów Guido Weisera. Kolekcja Muzeum Techniki i Przemysłu;
[6] Jagiełło-Kołaczyk Marzanna, Wrocławskie etablissements : historia i architektura. Oficyna Wydawnicza
Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2000.
etablissements.txt · ostatnio zmienione: 2011/07/20 16:43 (edycja zewnętrzna)